Niskie zasolenie wynika przede wszystkim z ogromnego dopływu wody rzecznej oraz ograniczonej wymiany z Morzem Północnym. Słona woda musi przedostać się do Bałtyku przez wąskie i płytkie cieśniny duńskie, dlatego jej napływ jest stosunkowo niewielki. Zasolenie nie jest jednak jednakowe w całym morzu i wyraźnie zmniejsza się od zachodu w kierunku północnym oraz wschodnim.

Z artykułu dowiesz się:

Jakie zasolenie ma woda w Bałtyku

Bałtyk nie ma jednej stałej wartości zasolenia obowiązującej w całym akwenie. W Bałtyku Właściwym, obejmującym dużą część otwartego morza, zasolenie wód powierzchniowych wynosi zazwyczaj około 7–8 PSU. Podobnych wartości można spodziewać się na wielu odcinkach polskiego wybrzeża, choć lokalne warunki mogą je nieznacznie zmieniać. W pobliżu ujść dużych rzek woda bywa jeszcze mniej słona.

W zachodniej części akwenu zasolenie jest wyższe, ponieważ właśnie tam do Bałtyku przedostaje się woda z Morza Północnego. Przy wejściu przez Sund może ono wynosić około 15–18 PSU. Im dalej na północ i wschód, tym większy staje się wpływ rzek, a mniejszy bezpośredni udział słonej wody morskiej.

W Zatoce Botnickiej oraz w najbardziej wysuniętych na wschód częściach akwenu zasolenie może spadać do około 0–2 PSU. Takie wartości są znacznie bliższe wodzie słodkiej niż typowej wodzie oceanicznej. Różnica między zachodnią a północną częścią Bałtyku jest więc bardzo duża.

Zasolenie może zmieniać się również sezonowo i zależeć od ilości opadów, dopływu rzecznego, kierunku wiatru oraz występowania większych wlewów wody z Morza Północnego. Nie należy zatem traktować podanych wartości jako identycznych w każdym miejscu i każdego dnia. Są to poziomy charakterystyczne dla poszczególnych regionów morza.

Dlaczego Bałtyk jest znacznie mniej słony niż ocean

Podstawową przyczyną niskiego zasolenia jest duża ilość słodkiej wody trafiającej do Bałtyku. Do akwenu uchodzą setki rzek i mniejszych cieków odprowadzających wodę z rozległych obszarów Europy. Wśród największych rzek zasilających morze znajdują się między innymi Wisła, Odra, Newa, Niemen i Dźwina. Ich łączny dopływ systematycznie rozcieńcza słoną wodę.

Znaczenie mają również opady atmosferyczne spadające bezpośrednio na powierzchnię morza. W chłodnym klimacie parowanie nie jest na tyle intensywne, aby usuwać wodę szybciej, niż jest ona uzupełniana przez rzeki i deszcz. Bilans wodny sprzyja więc utrzymywaniu niskiej koncentracji soli.

W otwartych oceanach woda może swobodnie mieszać się na ogromnych obszarach. Bałtyk jest natomiast niemal całkowicie otoczony lądem i łączy się z wodami oceanicznymi jedynie przez system stosunkowo wąskich przejść. Dopływ soli jest przez to zbyt mały, aby zrównoważyć ciągłe rozcieńczanie wodą słodką.

Pełna wymiana wód Bałtyku trwa wiele lat, dlatego zmiany zachodzą w nim powoli. Nawet silny napływ słonej wody nie powoduje natychmiastowego wzrostu zasolenia całego morza. Jego wpływ jest początkowo widoczny głównie w zachodniej części akwenu oraz w głębszych warstwach.

Jak cieśniny duńskie ograniczają dopływ słonej wody

Połączenie Bałtyku z Morzem Północnym prowadzi przez Kattegat, cieśniny duńskie i obszar zachodniego Bałtyku. Wymiana odbywa się między innymi przez Sund, Wielki Bełt oraz Mały Bełt. Przejścia te są znacznie węższe i płytsze niż typowe połączenie między otwartymi akwenami. Stanowią naturalną barierę ograniczającą przepływ dużych mas wody.

Słona woda z Morza Północnego jest cięższa od słonawej wody bałtyckiej, dlatego po wpłynięciu do Bałtyku przemieszcza się głównie przy dnie. Jednocześnie lżejsza woda powierzchniowa wypływa w kierunku zachodnim. W cieśninach odbywa się więc równoczesna wymiana wody o różnym zasoleniu i gęstości.

Większe ilości słonej i bogatej w tlen wody docierają do Bałtyku przede wszystkim podczas odpowiedniego układu wiatrów i poziomów morza. Zdarzenia te określa się jako wlewy bałtyckie. Nie występują one regularnie, a ich siła może znacznie różnić się w kolejnych latach.

Nawet po silnym wlewie woda musi pokonać kolejne progi i głębokie baseny. Część napływu nie dociera do najbardziej oddalonych obszarów morza. Z tego powodu zachodni Bałtyk pozostaje wyraźnie bardziej słony niż Zatoka Botnicka, Zatoka Fińska czy obszary przy ujściach dużych rzek.

Jak zmienia się zasolenie w poszczególnych częściach morza

Rozkład zasolenia Bałtyku przypomina stopniowe przejście od bardziej morskich warunków na zachodzie do niemal słodkowodnych na północy i wschodzie. Różnice nie kończą się na granicach poszczególnych zatok, lecz tworzą ciągły gradient. Wartości mogą dodatkowo zmieniać się w pobliżu brzegu oraz ujść rzecznych. Woda na otwartym morzu jest zazwyczaj bardziej słona niż bezpośrednio przy ujściu dużej rzeki.

• Cieśniny duńskie – powierzchniowe zasolenie może dochodzić do około 15–18 PSU.
• Południowy i centralny Bałtyk – typowe wartości powierzchniowe wynoszą około 7–8 PSU.
• Zatoka Gdańska – zasolenie jest zwykle zbliżone do południowego Bałtyku, ale spada w strefie wpływu Wisły.
• Zatoka Fińska – zasolenie zmniejsza się w kierunku wschodnim pod wpływem dopływu Newy.
• Zatoka Botnicka – w północnej części wartości mogą wynosić tylko około 0–2 PSU.

Gradient zasolenia jest jedną z najważniejszych cech środowiska Bałtyku. Powoduje on, że warunki życia organizmów zmieniają się na stosunkowo niewielkiej przestrzeni. Gatunek dobrze funkcjonujący w zachodniej części morza może nie być zdolny do życia w jego północnych zatokach.

Na wartości obserwowane przy plaży wpływają także lokalne zjawiska pogodowe. Silne opady i dopływ rzeczny mogą czasowo zmniejszyć zasolenie, natomiast wiatr może przyprowadzać do brzegu wodę z bardziej otwartej części akwenu. Różnice te zazwyczaj nie są jednak na tyle duże, aby woda przy polskim wybrzeżu zaczęła przypominać pod względem zasolenia Atlantyk.

Czym są PSU i promile zasolenia

Zasolenie bywa przedstawiane w promilach, jako liczba gramów soli przypadających w przybliżeniu na kilogram wody. Wartość 7‰ oznaczałaby zatem około 7 gramów rozpuszczonych soli w kilogramie wody. W przypadku przeciętnej wody oceanicznej byłoby to około 35 gramów. Takie porównanie dobrze pokazuje, dlaczego smak Bałtyku jest wyraźnie mniej słony.

W badaniach oceanograficznych często stosuje się praktyczną skalę zasolenia i zapis PSU. Wartość określa się przede wszystkim na podstawie przewodnictwa elektrycznego próbki, które zależy od zawartości rozpuszczonych jonów. PSU formalnie nie jest tym samym co promil, choć przy typowych wartościach oba sposoby zapisu dają bardzo zbliżone liczby.

Zasolenie nie jest wyłącznie miarą ilości zwykłej soli kuchennej. W wodzie morskiej znajdują się różne rozpuszczone związki oraz jony, w tym chlorki, sód, magnez, siarczany, wapń i potas. Chlorki i sód mają największy udział, ale nie są jedynymi składnikami.

Do dokładnych pomiarów używa się sond badających przewodnictwo, temperaturę i głębokość. Pozwala to stworzyć pionowy profil wody i sprawdzić, jak zasolenie zmienia się od powierzchni do dna. Pojedyncza wartość podawana dla całego akwenu jest więc jedynie użytecznym uproszczeniem.

Dlaczego głęboka woda jest bardziej słona

W wielu częściach Bałtyku zasolenie zmienia się nie tylko między zachodem i wschodem, ale również wraz z głębokością. Woda zawierająca więcej soli ma większą gęstość, dlatego opada poniżej lżejszej wody słonawej. Przy powierzchni utrzymuje się warstwa rozcieńczana przez rzeki i opady. Głębiej może natomiast znajdować się bardziej słona woda pochodząca z wlewów z Morza Północnego.

Granicę między warstwami o wyraźnie różnym zasoleniu nazywa się halokliną. Utrudnia ona swobodne mieszanie wody powierzchniowej z głębinową. Warstwowa budowa Bałtyku ma ogromne znaczenie dla ilości tlenu dostępnego przy dnie.

Woda przy powierzchni jest natleniana przez kontakt z atmosferą i działalność organizmów prowadzących fotosyntezę. Ze względu na haloklinę tlen nie zawsze może skutecznie przedostać się do głębszych basenów. Jednocześnie rozkład materii organicznej na dnie prowadzi do jego zużywania.

Silny wlew słonej wody może okresowo dostarczyć tlen do głębszych warstw. Poprawa nie zawsze jest jednak trwała, ponieważ dalszy rozkład materii ponownie zmniejsza jego zawartość. Niskie zasolenie i warstwowość pośrednio wpływają więc na jeden z najpoważniejszych problemów środowiskowych Bałtyku, czyli niedobory tlenu w głębinach.

Jak niskie zasolenie wpływa na przyrodę Bałtyku

Słonawe środowisko jest wymagające zarówno dla organizmów morskich, jak i słodkowodnych. Gatunki typowo oceaniczne muszą radzić sobie z dużo mniejszą ilością soli, natomiast organizmy słodkowodne z jej obecnością. Tylko część z nich potrafi skutecznie regulować ilość wody i jonów w swoim organizmie. W efekcie Bałtyk ma mniej gatunków niż wiele pełnosłonych mórz.

W zachodniej części akwenu można spotkać więcej organizmów związanych ze środowiskiem morskim. W kierunku północnym i wschodnim rośnie udział gatunków słodkowodnych. Granice występowania wielu ryb, małży i roślin są bezpośrednio związane z poziomem zasolenia.

Dorsz potrzebuje odpowiednio słonej wody, aby jego jaja mogły prawidłowo unosić się i rozwijać. Zbyt niskie zasolenie ogranicza dostępne obszary skutecznego rozrodu tego gatunku. Z kolei niektóre ryby słodkowodne, takie jak szczupak czy okoń, dobrze funkcjonują w mniej zasolonych zatokach i wodach przybrzeżnych.

Niskie zasolenie wpływa również na rozmiary organizmów. Niektóre małże i inne bezkręgowce osiągają w Bałtyku mniejsze rozmiary niż przedstawiciele tych samych lub blisko spokrewnionych gatunków żyjący w pełnosłonych wodach. Środowisko słonawe wymaga od nich dodatkowego wydatku energii na utrzymanie właściwej równowagi wewnętrznej.

Czy zasolenie Bałtyku może się zmieniać

Zasolenie morza nie jest wartością całkowicie stałą. Zależy od wielkości dopływu rzecznego, opadów, parowania oraz częstotliwości napływu słonej wody z zachodu. Lata o dużych opadach i silnym odpływie rzecznym mogą sprzyjać dalszemu rozcieńczaniu powierzchniowych warstw. Okresy mniejszego dopływu słodkiej wody mogą działać w przeciwnym kierunku.

Duże znaczenie mają wlewy z Morza Północnego. Silny wlew może zwiększyć zasolenie głębokich basenów i poprawić ich natlenienie. Wpływ takiego zdarzenia na wodę powierzchniową i odległe zatoki jest jednak znacznie mniejszy.

Zmiany klimatyczne mogą wpływać na zasolenie poprzez modyfikację opadów, odpływu rzecznego, parowania i cyrkulacji atmosferycznej. Dokładny kierunek i skala zmian mogą różnić się między regionami morza. Nawet stosunkowo niewielkie przesunięcia są ważne dla organizmów żyjących blisko granicy swojej tolerancji.

Zmiana zasolenia może prowadzić do przemieszczania się zasięgów gatunków i przekształcania całych zespołów organizmów. Mniej słona woda może utrudnić życie gatunkom morskim, a jednocześnie ułatwiać ekspansję niektórych organizmów słodkowodnych. Dlatego zasolenie jest regularnie monitorowane wraz z temperaturą, zawartością tlenu i składnikami odżywczymi.

Najczęściej zadawane pytania dotyczące zasolenia Bałtyku

Czy Bałtyk jest morzem słonym czy słodkim?

Bałtyk jest morzem słonawym, ponieważ jego woda stanowi mieszaninę słonej wody morskiej i słodkiej wody rzecznej. Zasolenie jest zbyt niskie, aby uznać go za typowy akwen oceaniczny, ale nadal jest wyższe niż w jeziorach i rzekach.

Czy wodę z Bałtyku można pić?

Nie należy pić wody bezpośrednio z Bałtyku. Mimo stosunkowo niskiego zasolenia może ona zawierać drobnoustroje, zanieczyszczenia, sinice i ilość soli nieodpowiednią do regularnego spożycia.

Dlaczego woda przy dnie jest bardziej słona niż przy powierzchni?

Słona woda ma większą gęstość, dlatego opada pod lżejszą warstwę rozcieńczoną przez rzeki i opady. Pomiędzy warstwami tworzy się haloklina, która utrudnia ich mieszanie i wymianę tlenu.